Dikey Bahçecilik: Sütun Bitkileri
Balkonun yer kaplamayan tek yönü var: yukarı. Zemin metrekaresi 3-4 metrekareyi geçmese de duvar yüksekliği çoğu balkonda 2,5 metre civarındadır. Bu yüzeyi kullanmaya başladığınız anda saksı sayınız iki-üç katına çıkabilir. Aşağıda dikey bahçe düzenleme işini adım adım, kafanızda oluşacak sorulara cevap vererek anlatıyorum.
Dikey bahçecilik tam olarak ne demek?
Bitkileri zemine yaymak yerine üst üste, sütun halinde veya duvara asılı biçimde yetiştirmek demek. Üç ana yaklaşım var:
- Sütun (kule) saksılar: Üst üste dizilen, yanlarında ekim gözleri olan modüller. Çilek, marul, fesleğen için ideal.
- Duvar panelleri / cep sistemler: Keçe veya plastik cepler halinde duvara sabitlenen düzenler. Sığ köklü bitkiler ister.
- Kademeli raf ve merdiven: Klasik saksılarınızı basamak basamak yükselten en esnek ve en ucuz yöntem.
Küçük balkonda hangisi daha mantıklı?
2 metrekare altındaki balkonlarda kademeli raf kazanır, çünkü saksıları tek tek çıkarıp döndürebilir, kışın içeri alabilirsiniz. Uzun ve dar balkonlarda korkuluk boyunca dizilen dikdörtgen balkon saksıları, arkalarına da bir sütun kule eklendiğinde çok verimli olur.
Adım adım kurulum
- Güneşi ölçün, sonra tasarlayın. Bir gün boyunca sabah, öğle ve ikindide balkonun neresine ne kadar ışık düştüğüne bakın. Dikey sistem kurduğunuz anda üst sıralar alt sıraları gölgeler. Yani asıl karar şu: hangi bitki üstte, hangisi altta olacak? Domates, biber, fesleğen gibi bol güneş isteyenler en üst kademeye; marul, roka, maydanoz, nane gibi yarı gölgeye dayananlar alta gider. Güneş ve gölge koşullarına göre bitki seçimini yaptığınız sayfadaki mantığı burada dikey eksende tekrar uygulayın.
- Taşıma yükünü hesaplayın. Islak toprak, kuru toprağın yaklaşık iki katı ağırlıktadır. 30 cm çapında bir saksı sulandığında 12-15 kiloya çıkabilir. Bunu üst üste beş kez yaparsanız duvara veya rafa ciddi bir yük binmiş olur. Alçıpan duvara ağır sistem asmayın; beton duvara dübelle, korkuluğa metal kelepçeyle sabitleyin. Raf kullanıyorsanız arkasını duvara bir kayışla bağlayın; balkonda rüzgâr devirir.
- Saksı ve harcı hafifletin. Dikeyde plastik, keçe veya geri dönüştürülmüş kova tercih edin; toprak saksı ağırdır. Harcı da hafifletmek gerekir: torf/kompost ağırlıklı karışıma perlit ekleyin. Bahçe toprağını dikey sisteme koymak en sık yapılan hatadır, sıkışır ve sulama suyu yüzeyden akıp gider. Toprak hazırlığında kullandığınız oranları burada perlit lehine biraz kaydırın.
- Drenajı zincir gibi planlayın. Sütun sistemde üstteki gözden çıkan su alttakine gider; bu bir avantaj ama fazlası alt katı bataklığa çevirir. Her modülün kendi tahliye deliği olmalı, en altta ise suyu toplayan bir tabak veya kanal bulunmalı. Aksi hâlde komşunun balkonuna damlayan suyu açıklamakla uğraşırsınız.
- Bitkileri kök derinliğine göre yerleştirin. Cep ve kule gözleri genelde 15-20 cm derinlik verir. Buraya marul, ıspanak, roka, çilek, fesleğen, kekik, kıvırcık nane, süs çileği, sarkan petunya girer. Havuç, patates, patlıcan gibi derin kök isteyenleri dikey gözlere değil, alt kademedeki derin saksılara koyun.
- Tırmanıcı desteği kurun. Domates, fasulye, salatalık, sarmaşık gül dikeyin en verimli oyuncularıdır. Bir ip kafes ya da bambu üçayak, hiç yer kaplamadan 1,5-2 metre yetiştirme alanı kazandırır. Fideyi haftada bir kez ipe yumuşakça sabitleyin, gövdeyi boğmayın.
- Sulamayı otomatikleştirin. Dikeyde toprak hacmi küçük, rüzgâr teması fazla olduğu için kuruma hızlıdır. Yazın günde bir, sıcak dalgasında iki sulama gerekebilir. Damlama borusunu en üst sıradan başlatıp aşağı indirmek, elle sulamaya göre çok daha dengeli sonuç verir; verimli sulama planı üzerine yazdıklarımız burada birebir işe yarar.
- Gübreyi sık ama seyreltik verin. Küçük toprak hacminde besin çabuk tükenir ve sulama suyuyla yıkanır. İki haftada bir, önerilen dozun yarısı iyi bir ritimdir. Yaprak sebzelerde azot, çiçek ve meyvede potasyum ağırlıklı karışım tercih edin.
- Dönüşümlü bakım yapın. Haftada bir sistemin arkasına bakın: duvara yakın yüzler ışık almadığı için sararabilir. Taşınabilir saksıları 180 derece çevirin, sabit panellerde arka yaprakları budayın.
Sık yapılan hatalar
- Duvarın nefes almasını engellemek: Paneli duvara sıfır dayamak nem ve küf demek. 3-5 cm hava boşluğu bırakın.
- Her gözü doldurma hevesi: Kule saksının tüm deliklerini ekmek kalabalık yapar; bitkiler ışık ve besin için birbirini yer. Başlangıçta gözlerin yaklaşık üçte ikisini kullanın.
- Üst sıraya gölge sevenleri koymak: Nane üstte kavrulur, domates altta uzayıp cılız kalır. Sıralamayı ışık ihtiyacına göre kurun.
- Tek seferde büyük yatırım: Pahalı hazır dikey sistem alıp balkonun rüzgârına, güneşine uymadığını görmek can sıkıcı. Önce bir raf ve altı saksıyla deneyin.
- Zararlıyı fark etmemek: Sıkışık dikey düzende yaprak biti ve unlu bit hızlı yayılır. Yaprak altlarını haftada bir kontrol edin; doğal çözümlere erken başvurun.
- Kış planını atlamak: Yüksekte duran küçük saksılar donu çok çabuk hisseder. Mevsim geçişinde alt kademeye indirmek veya sarmak gerekir.